Dorota Filar<\/p>\n\n\n\n
Uniwersytet Marii Curie-Sk\u0142odowskiej w Lublinie<\/p>\n\n\n\n
Termin tekstowe obrazy \u015bwiata jest stosowany przez badaczy pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 metodologi\u0105 JOS (J\u0119zykowego Obrazu \u015awiata) i odnoszony do tekstowych interpretacji znacze\u0144 \/ realizacji koncept\u00f3w wpisanych w \u015bwiadomo\u015b\u0107 okre\u015blonej wsp\u00f3lnoty j\u0119zykowo-kulturowej.<\/p>\n\n\n\n
Celem mojego wyst\u0105pienia b\u0119dzie podsumowanie i rozwini\u0119cie dotychczas sformu\u0142owanych za\u0142o\u017ce\u0144 tego kierunku bada\u0144.<\/p>\n\n\n\n
JOS, jako konstrukt w du\u017cej mierze ustabilizowany, \u201epanchroniczny\u201d, globalny, holistyczny, obejmuje tre\u015bci spo\u0142eczne, kulturowe, b\u0119d\u0105ce \u201eowocem ludzkich do\u015bwiadcze\u0144, tworz\u0105cych historycznie motywowan\u0105 kultur\u0119 narodow\u0105\u201d (Tokarski 2016, 256). Ten etap refleksji (JOS) najcz\u0119\u015bciej wi\u0105zany jest z danymi leksykograficznymi, a je\u015bli przybli\u017ca si\u0119 do tekst\u00f3w \u2013 obejmuje jedynie teksty kliszowane, silnie zestandaryzowane. W tego typu analizach jedynie w niewielkim stopniu mo\u017cna wi\u0119c (w og\u00f3le nie mo\u017cna?) uchwyci\u0107 dynamik\u0119 konceptualn\u0105 j\u0119zyka, czy \u017cywe, wsp\u00f3\u0142czesne sposoby rozumienia organizacji \u015bwiata oraz miejsca, jakie w nim dzi\u015b \u2013 realnie \u2013 zajmuje cz\u0142owiek. Jest to bowiem widoczne dopiero i przede wszystkim w tekstach, wpisane w tekstowe obrazy \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n
Co jednak istotne, odczytanie tekstowego obrazu \u015bwiata \u2013 nawet silnie zindywidualizowanego w wypowiedziach kreatywnych \u2013 wymaga (od odbiorcy) znajomo\u015bci \u201ewyj\u015bciowych\u201d \u2013 konwencjonalnych struktur wiedzy wpisanych w j\u0119zyk. Autorzy tekst\u00f3w operuj\u0105 bowiem (cz\u0119sto w spos\u00f3b kreatywny) utrwalonymi, wpisanymi w znaczenia s\u0142\u00f3w tre\u015bciami, licz\u0105c na to, \u017ce odbiorca potrafi \u201ezdekodowa\u0107\u201d wsp\u00f3lnotowe zasoby znacze\u0144, by na nowo je przemy\u015ble\u0107. Brak \u201ewyj\u015bciowej\u201d wiedzy wpisanej w standardowe znaczenia s\u0142\u00f3w, tworz\u0105cej wsp\u00f3lnotowy, j\u0119zykowo-kulturowy obraz \u015bwiata, mo\u017ce stanowi\u0107 barier\u0119 uniemo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 odczytanie obraz\u00f3w tekstowych.<\/p>\n\n\n\n
Powy\u017cej wspomniany kierunek analizy \u2013 od znacze\u0144 konwencjonalnych do interpretacji tekstowych \u2013 nie wyznacza jedynej perspektywy bada\u0144. J\u0119zykoznawc\u00f3w interesuje bowiem tak\u017ce kierunek poniek\u0105d odwrotny: niekiedy to w\u0142a\u015bnie analiza tekst\u00f3w kreatywnych zmusza do u\u015bwiadomienia sobie utrwalonych w j\u0119zyku s\u0105d\u00f3w czy warto\u015bci, pozwala je g\u0142\u0119biej na\u015bwietli\u0107 czy podda\u0107 reinterpretacji zwi\u0105zki poj\u0119ciowe mi\u0119dzy \u201ecz\u0105stkami wiedzy\u201d utrwalonymi w znaczeniach konwencjonalnych, na nowo \u201ewyja\u015bniaj\u0105c rzeczy oczywiste\u201d, wzbogacaj\u0105c je lub \u2013 podwa\u017caj\u0105c ich konceptualn\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Tezy te pozostaj\u0105 w zwi\u0105zku z wcze\u015bniejszymi ustaleniami badaczy z kr\u0119gu JOS (m. in. A. Pajdzi\u0144skiej i R. Tokarskiego, 1996) i s\u0105 dzi\u015b rozwijane w obr\u0119bie refleksji nad tekstowymi obrazami \u015bwiata z wykorzystaniem osi\u0105gni\u0119\u0107 polskiej i \u015bwiatowej lingwistyki kognitywnej oraz poetyki kognitywnej. Interesuj\u0105cym aspektem tekstowych obraz\u00f3w \u015bwiata jest ich dynamika, otwarto\u015b\u0107 na r\u00f3\u017cne perspektywy poznawcze, konceptualna wielokierunkowo\u015b\u0107: nie ma bowiem \u201esztywnej granicy\u201d, kt\u00f3ra zamyka drog\u0119 do kolejnych obszar\u00f3w znaczenia, podobnie jak nie mo\u017cna narzuci\u0107 statycznej granicy poznawczym procesom cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n
Istotnym aspektem mojego u b\u0119dzie tak\u017ce wyja\u015bnienie, jak\u0105 rol\u0119 w odczytywaniu tekstowych obraz\u00f3w \u015bwiata odgrywaj\u0105 j\u0119zykowo-kulturowe narracje, stanowi\u0105ce \u201eopowie\u015b\u0107 o tym, jak postrzegamy rzeczywisto\u015b\u0107 i jak \u201etocz\u0105 si\u0119\u201d rzeczy w \u015bwiecie\u201d (Filar 2013). Sformu\u0142owane w \u017ar\u00f3d\u0142ach leksykograficznych definicje jednostek j\u0119zyka bardzo cz\u0119sto nie sygnalizuj\u0105 \u2013 nierozerwalnie zwi\u0105zanego z kategori\u0105 narracyjno\u015bci \u2013 podmiotowego charakteru interpretacji \u015bwiata i jej dynamiki: cz\u0119\u015bciej odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do system\u00f3w taksonomicznych, ukazuj\u0105cych \u201eskrawki wiedzy\u201d wpisane w znaczenia s\u0142\u00f3w. Nie ujawniaj\u0105 wi\u0119c antropocentrycznej \u201eopowie\u015bci o \u015bwiecie\u201d, postrzeganym oczyma wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka. Podmiotowo\u015b\u0107 i potencja\u0142 narracyjny najsilniej ujawniaj\u0105 w tekstach, \u0142\u0105cz\u0105cych poszczeg\u00f3lne fragmenty wiedzy w sp\u00f3jn\u0105, ca\u0142o\u015bciow\u0105 interpretacj\u0119. Interesuj\u0105ca jest r\u00f3wnie\u017c relacja \u201ema\u0142ych narracji\u201d (tekstowych) do \u201ewielkiej narracji j\u0119zyka\u201d, stanowi\u0105cej rezerwuar wiedzy i do\u015bwiadcze\u0144 buduj\u0105cych to\u017csamo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnotow\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Planowane wyst\u0105pienie b\u0119dzie w du\u017cej mierze po\u015bwi\u0119cone kwestiom teoretycznym, ale ich nieod\u0142\u0105cznym elementem b\u0119d\u0105 analizy, prowadzone wed\u0142ug modelu: od \u017ar\u00f3de\u0142 leksykograficznych (wiedza skonwencjonalizowana) \u2013 poprzez teksty bli\u017csze standaryzacji \u2013 a\u017c po kreatywne realizacje tekstowe napotykane we wsp\u00f3\u0142czesnej poezji.<\/p>\n\n\n\n
S\u0142owa klucze<\/p>\n\n\n\n
J\u0119zykowy obraz \u015bwiata, tekstowe obrazy \u015bwiata, semantyka narracyjna, j\u0119zyk a kultura<\/p>\n\n\n\n
Bibliografia<\/p>\n\n\n\n
Anna Pajdzi\u0144ska i Ryszard Tokarski, J\u0119zykowy obraz \u015bwiata \u2013 konwencja i kreacja, [w:] \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201c (1996), LXXXVII, z.4, s. 143-158.<\/p>\n\n\n\n
Ryszard Tokarski, Ku tekstowym obrazom \u015bwiata, [w:] Route 66: from deep structures to surface meanings, ed. by P. \u0141ozowski and A. G\u0142az, Lublin Maria Curie-Sk\u0142odowska University Press, 2017, pp. 251-266.<\/p>\n\n\n\n
Dorota Filar, Narracyjne aspekty j\u0119zykowego obrazu \u015bwiata, Lublin, Wydawnictwo UMCS, 2013.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Dorota Filar Uniwersytet Marii Curie-Sk\u0142odowskiej w Lublinie Termin tekstowe obrazy \u015bwiata jest stosowany przez badaczy pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 metodologi\u0105 JOS (J\u0119zykowego…<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1371"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1371"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1371\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1373,"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1371\/revisions\/1373"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ptj-warszawa2022.uksw.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1371"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}